ในห้วง 3 ทศวรรษที่ผ่านมา เรามักได้ยินคำเตือนซ้ำๆ ว่า "สังคมไทยกำลังเข้าสู่สังคมสูงวัย" จนกลายเป็นความคุ้นชิน แต่ภายได้ตัวเลขประชากรที่เพิ่มขึ้นนั้น มีการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้างที่สำคัญและน่ากังวลยิ่งกว่า นั่นคือ "วิถีการใช้ชีวิต" ของผู้สูงอายุไทยที่กำลังเปลี่ยนโฉมหน้าไปอย่างสิ้นเชิง

หากเราลองหลับตานึกภาพสังคมไทยในอดีต ภาพจำของผู้สูงอายุคือการอยู่พร้อมหน้ากับลูกหลานในครอบครัวขยาย แต่ข้อมูลจากการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือนตลอด 30 ปีที่ผ่านมา กลับสะท้อนภาพที่ต่างอกไปอย่างสิ้นเชิง เรากำลังเห็นภาพผู้สูงอายุที่ต้องอยู่ลำพังหรืออยู่กันเพียงลำพังคู่สมรสเพิ่มขึ้นขึ้นเกือบ 9 เท่าตัว ท่ามกลางภาระค่าครองชีพที่ชับช้อนและตึงตัวขึ้น ข้อมูลเหล่านี้ไม่ใช่เพียงสถิติบนหน้ากระดาษ แต่คือ "สัญญาณเตือน" ถึงความท้าทายใหม่ที่รัฐและปัจเจกบุคคลต้องเร่งเตรียมพร้อม ก่อนที่ประเทศไทยจะก้าวเข้าสู่ "สังคนสูงวัยระดับสุดยอด" (Super-Aged Society) อย่างเต็มตัว

บทความนี้จะนำเสนอภาพของคนไทยใน 2 กลุ่ม ได้แก่ กลุ่มคนวัยเกษียณ หรือผู้ที่มีอายุ 61 ปีขึ้นไป และกลุ่มวัยก่อนเกษียณ หมายถึงคนที่อายุ 15-60 ปี โดยอาศัยการศึกษาและวิเคราะห์จากข้อมูลการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือนในปี 2537 2547 2557 และ 2567 ซึ่งสำรวจโดยสำนักงานสถิติแห่งชาติ