อนาคตศึกษา โดย อภิวัฒน์ รัตนวราหะ

อนาคตศึกษา

โดย อภิวัฒน์ รัตนวราหะ

การเปลี่ยนแปลงในโลกปัจจุบันบ่อยครั้งเกิดขึ้นในลักษณะที่ไม่คาดคิดมาก่อนและแพร่กระจายในวงกว้างอย่างรวดเร็ว บางเหตุการณ์แม้เริ่มต้นในวงแคบ แต่ภายในเวลาเพียงชั่วพริบตา กลับปะทุกลายเป็นวิกฤตการณ์รุนแรงระดับโลกที่ส่งผลกระทบต่อระบบเศรษฐกิจ สังคม สิ่งแวดล้อม การเมืองและชีวิตผู้คนจำนวนมาก ตัวอย่างที่ชัดเจนคือโรคระบาดจากโคโรนาไวรัสสายพันธุ์ใหม่ 2019 จากที่คนจีนในเมืองอู่ฮั่นเพียงไม่กี่คนเจ็บป่วยและมีอาการปอดอักเสบเมื่อเดือนธันวาคม พ.ศ. 2562 ภายในเวลา เพียง 6 เดือน โรคติดต่อในระดับท้องถิ่นได้กลายเป็นโรคระบาดใหญ่ที่กระจายไปทุกทวีปทั่วโลก ไม่เว้นแม้แต่กลุ่มชนเผ่าในป่าแอมะซอนและหมู่เกาะฟิจิ โดยมีผู้ป่วยถึงกว่า 5 ล้านคนและผู้เสียชีวิตกว่า 3 แสนคน โรคระบาดนี้ยังทำให้ผู้คนหลายร้อยล้านคนทั่วโลกต้องตกงาน และทำให้เศรษฐกิจโลกเข้าสู่ภาวะถดถอยครั้งใหญ่รอบร้อยปี

ความเสี่ยงในการติดเชื้อและผลกระทบที่เกิดจากโรคระบาดทำให้ผู้คนจำนวนมากต้องปรับเปลี่ยนพฤติกรรมและวิถีชีวิตอย่างที่ไม่เคยทำมาก่อน ขณะเดียวกัน ความไม่แน่นอนของวันเวลาที่ผู้คนจะสามารถกลับไปใช้ชีวิตได้แบบเดิมทำให้ระบบเศรษฐกิจ สังคม สิ่งแวดล้อมและการเมืองที่เปราะบางอยู่แล้ว ยิ่งมีความเสี่ยงมากขึ้นไปอีก ทั้งนี้ ภาพอนาคตที่เต็มไปด้วยความเสี่ยงและความไม่แน่นอนที่ผู้คนทั่วโลกประสบอยู่ในปัจจุบันนี้ ไม่ได้เกิดจากโรคระบาดใหญ่เพียงอย่างเดียว หลายเหตุการณ์ที่อาจเกิด
ขึ้นในอนาคตไม่เพียงแค่ทำให้เกิดความลำบากในการดำรงชีวิตและเกิดความเสียหายต่อทรัพย์สิน แต่มีความร้ายแรงที่อาจนำไปสู่การล่มสลายของมนุษยชาติเลยก็เป็นได้ เหตุการณ์หายนะในอนาคตดังกล่าวอาจเกิดจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศโลก การเกิดสงครามนิวเคลียร์ หรือแม้แต่ความก้าวหน้าของปัญญาประดิษฐ์

ความไม่แน่นอนของอนาคตจึงกลายเป็นภาพปกติของโลกในปัจจุบัน ด้วยความรวดเร็ว ขนาดและขอบเขตของการเปลี่ยนแปลงที่เพิ่มมากขึ้นนี้ การเตรียมพร้อมเพื่อรับมือกับสิ่งที่จะเกิดขึ้นในอนาคตจึงยิ่งสำคัญมากขึ้นกว่าเดิม ความสามารถในการวางแผนเพื่อชี้นำและกำหนดทิศทางของอนาคต และเตรียมพร้อมรับมือกับเหตุการณ์ไม่คาดฝันจึงเป็นเรื่องสำคัญมาก ทั้งสำหรับการตัดสินใจของปัจเจกบุคคลและครัวเรือน ไปจนถึงองค์กรและสังคมโดยรวม ไม่ว่าจะเป็นในระดับท้องถิ่นระดับประเทศหรือระดับโลก ด้วยเหตุนี้ เราจึงจำเป็นต้องทำความเข้าใจอย่างถ่องแท้เกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น ทั้งในรูปแบบของปรากฏการณ์ พฤติกรรม และสาเหตุและผลลัพธ์ของการเปลี่ยนแปลง รวมถึงความเชื่อมโยงระหว่างเหตุการณ์และปัจจัยขับเคลื่อนต่าง ๆ การสร้างองค์ความรู้และเครื่องมือในการทำความเข้าใจและจัดการกับอนาคต จึงเป็นเรื่องจำเป็นสำหรับทุกคน ทุกองค์กรและทุกสังคมที่ต้องการวางแผนรับมือกับการเปลี่ยนแปลงที่จะเกิดขึ้น

อนาคตศึกษาหรืออนาคตศาสตร์เป็นสาขาวิชาการหนึ่งที่มุ่งสร้างองค์ความรู้อย่างเป็นระบบเกี่ยวกับการเข้าใจในอนาคต ทั้งอนาคตที่อาจเกิดขึ้นได้ อนาคตที่เชื่อว่าเกิดขึ้นได้ และอนาคตที่คาดหวังให้เกิดขึ้น โดยมีเนื้อหาครอบคลุมพื้นฐานด้านปรัชญา ด้านวิธีการวิทยา รวมถึงกรอบแนวคิดและทฤษฎีที่อธิบายการเปลี่ยนแปลงด้านต่าง ๆ ขอบเขตของอนาคตศึกษายังครอบคลุมถึงการวิเคราะห์
อิทธิพลของภาพลักษณ์เกี่ยวกับอนาคตของปัจเจกบุคคลและสังคมต่อพฤติกรรมและการตัดสินใจในปัจจุบัน รวมไปถึงการสร้างกระบวนการมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนร่วมส่วนได้ส่วนเสียในการสร้างภาพอนาคตร่วมกัน และการสื่อสารผลลัพธ์การศึกษาอนาคตสู่สาธารณะเพื่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางนโยบายและทางสังคม การศึกษาอนาคตจึงเป็นทั้งศาสตร์และศิลป์ เป็นทั้งวิทยาศาสตร์และศิลปศาสตร์ ใช้ทั้งความรู้เชิงตรรกะในการวิเคราะห์และจินตนาการที่ก้าวพ้นออกจากกรอบแนวคิดเดิม ๆ อนาคตศึกษายังมี
ความเป็นพหุศาสตร์ สหศาสตร์และข้ามศาสตร์ไปพร้อมกัน

งานวิจัยและงานเขียนในวงการอนาคตศึกษาได้พัฒนามาระยะหนึ่งแล้วในระดับโลก นอกเหนือไปจากงานศึกษาที่วิเคราะห์และคาดการณ์อนาคตด้วยแนวคิดและเครื่องมือที่นิยมใช้ในแต่ละศาสตร์ที่มีอยู่แล้ว สำหรับในประเทศไทย การวิเคราะห์แนวโน้มเพื่อพยากรณ์การเปลี่ยนแปลงสำหรับการวางแผนนโยบายสาธารณะและยุทธศาสตร์ทางธุรกิจก็มีมาได้ระยะหนึ่งแล้ว ส่วนหนังสือและตำราเกี่ยวกับอนาคตศึกษาและอนาคตศาสตร์พอมีอยู่บ้าง แต่ในภาพรวม การศึกษาอนาคตอย่างเป็นระบบและต่อเนื่องยังมีอยู่ไม่มากนัก หนังสือเล่มนี้จึงพยายามประมวลความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับอนาคตศึกษาเพื่อใช้เป็นพื้นฐานสำหรับการพัฒนาศาสตร์นี้ในประเทศไทยต่อไป

19 - อนาคตศึกษา (17.0 MiB, 263 downloads)