กลุ่มอนาคตศึกษา>อ- คนเมือง 4.0 : อนาคตชีวิตเมืองในประเทศไทย-อภิวัฒน์ รัตนวราหะ
อ- คนเมือง 4.0 : อนาคตชีวิตเมืองในประเทศไทย-อภิวัฒน์ รัตนวราหะ
ผู้วิจัย : รศ.ดร. อภิวัฒน์ รัตนวราหะ และคณะ   โพสต์ เมื่อ 13 เมษายน 2021

วัตถุประสงค์หลักของโครงการวิจัย “คนเมือง 4.0: อนาคตชีวิตเมืองในประเทศไทย” คือเพื่อคาดการณ์ภาพอนาคตของการใช้ชีวิตของคนเมืองในประเทศไทยใน 6 ด้าน ได้แก่ การอยู่อาศัย การทํางาน การเดินทาง การซื้อของ การเกิด และการตาย โดยดําเนินการตามหลักการและวิธีการของการคาดการณ์เชิงยุทธศาสตร์ และกําหนดขอบเขตเชิงพื้นที่ไว้ภายในมหานครกรุงเทพ ข้อค้นพบสําคัญของงานในปีแรกมีดังต่อไปนี้

เมื่อวัดระดับความเป็นเมืองของประเทศไทยตามจํานวนประชากรในทุกตําบลที่มีร้านสะดวกซื้อและเครื่องรับจ่ายเงินอัตโนมัติพบว่า สัดส่วนความเป็นเมืองสูงกว่าเมื่อวัดจากจํานวนประชากรทั้งหมดในเทศบาล

ปัจจัยขับเคลื่อนสําคัญระดับโลกที่มีผลต่อชีวิตคนในอีก 20 ปีข้างหน้ามีอยู่หลายประการ แต่หลายสัญญาณที่มีคุณลักษณะเชิงปฏิทรรศน์หรือพาราด็อกซ์ ทั้งนี้แนวโน้มที่คาดว่าน่าจะมีผลกระทบอย่างมากต่อภาพอนาคตทางเลือกของการใช้ชีวิตในมหานครกรุงเทพมีดังต่อไปนี้ (1) ครอบครัวแนวใหม่ (2) ชีวิตวิถีแพลตฟอร์ม (3) การพัฒนาเมืองจะกลับมากระจุกตัวในพื้นที่กลางเมือง หรือจะกระจายตัวออกไปยังชานเมืองตามเส้นทางถนนและรถไฟฟ้า (4) ก้าวพ้นหรือสร้างความหมายใหม่บนพื้นที่กายภาพ จากแนวโน้มเหล่านี้ภาพอนาคตฐานตามแนวโน้มของชีวิตคนเมืองในมหานครกรุงเทพ ประกอบด้วยชีวิตเมืองภายใต้โลกาภิวัตน์ชีวิตสังเคราะห์บนแพลตฟอร์ม ชีวิตวิถีเดี่ยวแบบชนเผ่าเมือง ชีวิตเหลื่อมล้ําตามแต่เกิด ชีวิตถวิลหาและตามยถากรรมธรรมชาติและชีวิตเสรีนิยม

ปัจจัยสองประการที่น่าจะทําให้เกิดการเปลี่ยนแปลงสําคัญเพื่อใช้ในการกําหนดตรรกะฉากทัศน์ระดับสูงได้แก่ รูปแบบและวิธีคิดของการรวมกลุ่มและปฏิสัมพันธ์ทางสังคม ซึ่งแบ่งเป็นการรวมกลุ่มแบบพี่น้องพรรคตามแนวคิดแบบชุมชนนิยมและการรวมกลุ่มแบบเครือข่ายเปิดกว้างแบบโลกนิยม และพื้นที่การใช้ชีวิตมนุษย์ซึ่งแบ่งเป็นการยึดติดกับที่ตั้งทางกายภาพและการปลดปล่อยด้วยการเชื่อมโยงแบบไร้รอยต่อ

ภาพอนาคตทางเลือกของชีวิตเมืองในมหานครกรุงเทพอีก 20 ข้างหน้า 4ฉากทัศน์ด้วยกัน ได้แก่ นกนางนวลบินว่อนทวิภพ (โลกนิยม + เชื่อมโยงไร้รอยต่อ) นกกระจอกเทศประจําทุ่งหญ้า (โลกนิยม + ยึดติดที่ตั้ง) นกฮูกติดพวกติดโพรง (ชุมชนนิยม + ยึดติดที่ตั้ง) เหยี่ยวโฉบถลาบนฟ้าเสมือน (ชุมชนนิยม + เชื่อมโยงไร้รอยต่อ)

คณะผู้วิจัยเสนอว่า แนวคิดคติรวมหมู่น่าจะเป็นแนวคิดพื้นฐานสําหรับการสร้างยุทธศาสตร์เพื่อรับมือกับภาพอนาคตทางเลือกทั้ง 4 ภาพ โดยมีตัวอย่างที่เป็นรูปธรรม ได้แก่ ยุทธศาสตร์การรองรับและส่งเสริมการใช้ชีวิตร่วม ยุทธศาสตร์การสร้างปัญญาร่วม ยุทธศาสตร์การเพิ่มพื้นที่ส่วนรวมทั้งรูปแบบเก่าและใหม่ ยุทธศาสตร์การปรับสมดุลอํานาจในการต่อรองบนเศรษฐกิจแพลตฟอร์ม

The main objective of the project "Urbanites 4.0: The Futures of Thai Urban Life" is to explore alternative futures of urban life in Thailand in six aspects, namely, living, working, traveling, shopping, birth, and death. The project adopts strategic foresight as the main conceptual framework and methodology. The geographical scope for the research in the first year is the Bangkok Metropolis. The key findings are as follows.

When measuring Thailand’s urbanization level by population in all sub-districts that have convenience stores and ATMs, the urbanization levels are much higher than the urbanization level traditionally measured by the number of population in all municipalities.

Key global drivers will continue to affect urban life in Thailand in the next 20 years, many of which are with paradoxical characteristics. Specific trends and countertrends that will likely affect Bangkok’s urban life include: (1) new types of families; (2) platform lifestyle; (3) urban reconcentration or suburbanization; (4) despatialization or respatialization. The baseline future of urban life in Bangkok based on trend extrapolation includes: life under globalization; synthetic life on digital platforms; single life in urban tribes; unequal life from womb to tomb; life yearning for, and at the whim of, nature; and liberal life.

In building future scenarios of urban life in the Bangkok Metropolis, two drivers, each with two opposites, form the scenario logics, namely: (1) Forms and underlying values of social grouping and interactions, i.e., communitarianism VS cosmopolitanism; (2) Space for human life, i.e., bound by physical fixity VS freed by connectivity. Four scenarios can be then imagined, i.e., (1) Seagulls roaming the dual worlds (cosmopolitanism + seamless connection). (2) Ostriches in savannahs (cosmopolitanism + fixed locations). (3) Owls in cavities. (communitarianism + fixed locations). And (4) Hawks hover in the virtual sky (communitarianism + seamless connection).

A set of robust strategies based on the concept of collectivism are proposed. These include: (1)co-living strategies; (2) collective intelligence and wisdom; (3) strategies to increase and enhance commons of various forms; and (4) strategies for balancing the bargaining power in the platform economy.